Katedra i parafia – dwie historie, jedno miejsce
Dzieje gnieźnieńskiej katedry sięgają początków chrześcijaństwa w Polsce. Związana ze św. Wojciechem, od wieków pozostaje jednym z najważniejszych miejsc polskiej wiary i historii. To tutaj przechowywane są relikwie głównego Patrona Polski, tu w 1000 roku ustanowiono pierwszą polską metropolię kościelną. Tradycja tego miejsca związana jest z początkami państwowości, chrystianizacją pierwszych Piastów i koronacjami pierwszych królów Polski.
Szczególnym świadectwem tej historii są Drzwi Gnieźnieńskie – jeden z najcenniejszych zabytków sztuki romańskiej w Polsce. Powstałe w XII wieku, przedstawiają sceny z życia i męczeństwa św. Wojciecha. Ich brązowe skrzydła tworzą niezwykłą opowieść o wierze, misji i świadectwie Patrona Polski.
Bazylika Prymasowska i parafia nie mają tej samej historii. Katedra jest przede wszystkim kościołem biskupa, a w Gnieźnie od wieków pozostaje także szczególnym miejscem posługi Prymasa Polski. Jej znaczenie zawsze przekraczało więc granice lokalnej wspólnoty.
Gotycka świątynia
Dzisiejszy kształt katedry jest przede wszystkim owocem wielkiej przebudowy rozpoczętej w 1342 roku przez arcybiskupa Jarosława Bogorię Skotnickiego. Było to przedsięwzięcie na ogromną skalę – wymagające czasu, środków i zaangażowania wielu ludzi.
Najpierw wzniesiono prezbiterium z obejściem i wieńcem kaplic, później korpus nawowy. Około 1389–1390 roku zasadnicze prace były już zakończone. Powstała trójnawowa bazylika bez transeptu, z dwiema zachodnimi wieżami, obejściem prezbiterium i charakterystycznym systemem łuków przyporowych.
O jej wyjątkowości decyduje jednak nie tylko architektura. Bogata dekoracja wnętrza przedstawia ludzi, zwierzęta, rośliny i sceny o znaczeniu religijnym. Dla ludzi, którzy nie potrafili czytać, była ona swoistą Biblią ubogich – obrazową opowieścią o historii zbawienia, dobru i złu oraz podstawowych prawdach wiary.
Na obecny wygląd katedry wpłynęły również tragiczne wydarzenia 1945 roku. 23 stycznia, dwa dni po wyzwoleniu Gniezna, radziecki ostrzał pociskami zapalającymi doprowadził do pożaru. Zniszczeniu uległy dachy, hełmy wież i część sklepienia.
Powojenna odbudowa stała się czymś więcej niż tylko przywróceniem zniszczonej świątyni. W 1952 roku bł. kard. Stefan Wyszyński podjął decyzję o regotyzacji świątyni. Dziś możemy oglądać gotycką przestrzeń wydobytą spod późniejszych przekształceń, przy zachowaniu wielu cennych elementów wyposażenia.
Parafia
Na tle tych dziejów historia obecnej parafii jest stosunkowo krótka. Została erygowana 27 czerwca 1925 roku przez kard. Edmunda Dalbora, a jej granice powiększono 25 listopada 1945 roku decyzją kard. Augusta Hlonda.
W kolejnych latach z jej terytorium powstały nowe wspólnoty: w 1957 roku parafia w Zdziechowie, a w 1988 roku parafia pw. bł. Michała Kozala w Gnieźnie.
Dzisiaj obejmuje ona niewielką część Starego Miasta, osiedle Zajezierze wraz z przyległymi ulicami oraz Piekary, Oborę i Pyszczynek.
Liturgia sprawowana jest w kilku miejscach: w Bazylice Prymasowskiej, kościele pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła przy ul. Kłeckoskiej, kościele kolegiackim pw. św. Jerzego na Wzgórzu Lecha oraz w kaplicy pw. św. Floriana we wsi Obora.
To specyficzne położenie sprawia, że większość parafian mieszka poza bezpośrednim sąsiedztwem bazyliki. Życie wspólnoty nie zamyka się więc w murach katedry – toczy się także tam, gdzie na co dzień mieszkają, pracują, uczą się i spotykają parafianie.
Dziedzictwo, które żyje
Dziś Bazylika Prymasowska pozostaje miejscem modlitwy, Eucharystii i kultu św. Wojciecha, a zarazem szczególnym świadkiem dziejów Gniezna, Kościoła i Polski. Parafia jest natomiast wspólnotą ludzi, którzy tę wielką historię przeżywają w codzienności.
To jednak wspólnota szersza niż sama parafia. Tworzą ją również pielgrzymi, goście i wszyscy, którzy czują się związani z tym miejscem, jego wiarą, pięknem i historią. Miłośnicy katedry, którzy wracają do niej, troszczą się o nią i pomagają odkrywać ją innym, stają się częścią tej historii.
To, co otrzymaliśmy od poprzednich pokoleń, chcemy zachować jako żywe i przekazać dalej.